20 sierpnia 1940 roku został dokonany udany zamach na Lwa Trockiego. Ostatni ze starych bolszewików, ostatni, który miał odwagę z pozycji marksistowskich piętnować zbrodnie stalinizmu, zmarł następnego dnia w szpitalu w Mexico City. Bezprecedensowa w historii świata walka sił bezpieczeństwa światowego mocarstwa z jednym człowiekiem zakończyła się. Odtąd nikt nie miał już mówić prawdy o Związku Radzieckim. Nikt nie miał wskazywać, na czym polegała zdrada ideałów rewolucji październikowej przez Józefa Stalina i tłumaczyć, jak straszliwą karykaturą socjalizmu jest biurokratyczny system radziecki.
 
Lew Trocki, właściwie Lejba Bronstein, walczył w ruchu socjalistycznym przez ponad czterdzieści lat. Działalność w lewicowej organizacji rozpoczynał w wieku 18 lat w Południoworosyjskim Związku Robotniczym. Zesłany za to na Syberię, zwrócił na siebie uwagę Lenina swoimi konsekwentnie marksistowskimi artykułami politycznymi, publikowanymi w różnych gazetach rosyjskich. Brał udział w słynnym zjeździe partii w Londynie, gdzie ku powszechnemu zaskoczeniu poparł mienszewików. Młody Trocki obawiał się wówczas, że leninowska wizja partii może doprowadzić tylko do zdominowania jej przez wodza, a w konsekwencji do dyktatury i zaprzepaszczenia ideałów marksizmu. Przez wiele lat miał na tym tle polemizować z Leninem – choć i ugodowa pozycja mienszewików szybko go rozczarowała.

W czasie rewolucji 1905 r. Trocki był wiodącą postacią i ostatnim przewodniczącym piotrogrodzkiej rady robotniczej, która faktycznie nadawała ton rewolucyjnym masom całego kraju. Dał się już wtedy poznać jako znakomity mówca i przenikliwy marksistowski analityk. W odróżnieniu od zasiadających w radzie mienszewików przewidział słusznie iluzoryczność ustępstw ze strony cara i wzywał do konsekwentnie rewolucyjnego stanowiska. Po upadku rewolucji został ponownie aresztowany i ponownie uciekł z zesłania na Syberię.

Okres 1905-1917 Trocki spędził na emigracji w różnych krajach Europy Zachodniej, gdzie skupiał się na działalności publicystycznej. Pozostawał zaangażowany w życie rosyjskiego ruchu rewolucyjnego. Nominalnie niezwiązany z żadnym skrzydłem partii, wzywał do zjednoczenia się bolszewików i mienszewików. Ten pogląd z tamtych lat uznał później za polityczny błąd; notabene, zjednoczeniowe poglądy podzielało wówczas wielu innych działaczy obu skrzydeł. Jednak w wypadku Trockiego właśnie ówczesne polemiki z Leninem i wezwania do jedności miały zostać po latach wyciągnięte i wykorzystane przez kontrrewolucję.

Wybuch rewolucji lutowej zastał go w dalekim Nowym Jorku. Powrócił do Rosji najszybciej,  jak się dało, i błyskawicznie odnalazł swoje miejsce w rewolucyjnej rzeczywistości. Dawne spory z Leninem przestały mieć znaczenie. Lew Trocki wstąpił do partii bolszewickiej, zasiadł z jej ramienia w Piotrogrodzkiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich i należał do najaktywniejszych działaczy bolszewickich tamtych dni. Regularnie spotykał się z robotnikami i żołnierzami Piotrogrodu i bazy marynarki w Kronsztadzie. Po krwawo stłumionym powstaniu w lipcu 1917 r. trafił do więzienia, które opuścił za kaucją dwa miesiące później. Wtedy zaangażował się w ostatni etap przygotowań do nowego powstania – przewodniczył Komitetowi Wojskowo – Rewolucyjnemu i organizował robotniczą Czerwoną Gwardię. W noc z 25 na 26 października (6/7 listopada) to on pokierował dokonanym przez zwolenników bolszewików bezkrwawym przewrotem. On też ogłosił upadek Rządu Tymczasowego na wszechrosyjskim zjeździe rad robotniczych.

Po sformowaniu się rządu rewolucyjnego bolszewików i lewych eserowców Trocki objął stanowisko komisarza ludowego spraw zagranicznych. Przypadło mu zatem kolosalnie trudne zadanie negocjowania pokoju brzeskiego z Niemcami. W tych rozmowach Trocki porzucił dyplomatyczne schematy i ponad swoimi rozmówcami zwracał się do niemieckiego proletariatu. Lepiej niż ktokolwiek inny widział bowiem konieczność dokonania się rewolucji międzynarodowej, wsparcia Rosji Radzieckiej przez robotników z krajów rozwiniętych i tym samym niezawodnego utrwalenia socjalistycznego charakteru państwa. Hańbiącego Rosję traktatu Trocki nie podpisał. Kiedy jego formuła “ani wojny, ani pokoju” upadła wobec nowej niemieckiej ofensywy wojskowej, podał się do dymisji i został przeniesiony do komisariatu spraw wojskowych.

Tu otrzymał kolejne pozornie niewykonalne zadanie – budowę regularnej armii z resztek wojska carskiego i mas niezdyscyplinowanych i nieuzbrojonych ochotników. Do tego wszystko odbywało się w warunkach szalejącej wojny domowej, działań Białych Armii oraz obcych interwencji. Tu Trocki po raz kolejny dowiódł swoich talentów organizatorskich, z niczego faktycznie formując Armię Czerwoną, która mimo początkowych klęsk zdołała do 1921 r. odeprzeć wroga i utrwalić osiągnięcia października 1917. Ponownie Trocki był w czasie wojny razem z robotnikami i żołnierzami, w odróżnieniu od wielu burżuazyjnych dowódców kierujących swoimi oddziałami zza biurka. Komisarz spraw wojskowych osobiście uczestniczył w walkach pod Kazaniem i obronie Piotrogrodu.

Był u szczytu sławy, zdawał się być naturalnym następcą Lenina, ale nigdy nie miał nim zostać. Przegrał nie z powodu własnej nieudolności, ale w nierównej walce z rosnącą w siłę biurokracją. Po ugruntowaniu się władzy bolszewików w Rosji do partii zaczęły wstępować rzesze ambitnych bezideowych karierowiczów, pragnących uzyskać wysokie stanowisko państwowe. W ostatnich latach życia Lenin dostrzegał ten problem i razem z Trockim starał się z nim walczyć. Sytuacja była jednak niezwykle trudna. Rewolucje w krajach zachodnich poniosły klęskę. Pierwsze na świecie państwo robotnicze znalazło się w izolacji. Masy ludowe, wyczerpane latami wojny domowe, przestały interesować się polityką, jak to miało miejsce w 1917 r. Lewicowa Opozycja, gromadząca się wokół Trockiego nawołująca do powrotu do oddolnej demokracji robotniczej, była bezlitośnie atakowana przez biurokratów. W ich interesie było zniszczenie osiągnięć rewolucji. Najpełniejszym wyrazicielem dążeń tej grupy okazał się Józef Stalin. W tej walce rewolucji z kontrrewolucją, zaostrzonej jeszcze po śmierci Lenina w 1924 r., biurokracja posługiwała się najbardziej bezczelnymi oszczerstwami. Sztucznie stworzono opozycję leninizm – trockizm, negowano wszystkie osiągnięcia Trockiego w ruchu robotniczym. W 1927 r. został on ostatecznie usunięty z partii, dwa lata później – wygnany z ZSRR.

W ciągu jedenastu lat wygnania Trocki pozostawał jedynym konsekwentnym krytykiem reżimu, jaki biurokracja zbudowała w Związku Radzieckim. W klasycznym już marksistowskim studium, “Zdradzonej rewolucji”, wskazywał z jednej strony na ogromne osiągnięcia pierwszego państwa robotniczego, z drugiej piętnował postawę aparatu państwowego, wypaczającego społeczny charakter środków produkcji, tworzącego nowe formy ekonomicznego wyzysku i politycznych represji. Krytykował antyrewolucyjną postawę Kominternu, który pod rządami Stalina całkowicie przestał spełniać swoje zadania. Walczył z fałszowaniem historii, jakiego na masową skalę dopuszczała się ekipa rządząca ZSRR, i ze związanym z tym monstrualnym kultem Lenina i Stalina. W swojej monumentalnej “Historii rewolucji rosyjskiej” dokonał bezcennej marksistowskiej analizy wydarzeń roku 1917. Pozostawał aktywnym obserwatorem i komentatorem zachodzących w latach 30. wydarzeń w światowej polityce. Tu nawet oficjalna historiografia uznaje wielką wartość jego analiz, przede wszystkim tych dotyczących rodzącego się faszyzmu niemieckiego, jak i specyfiki systemu ekonomiczno – politycznego ZSRR. Już wtedy Trocki był w stanie wskazać, że kasta biurokratyczna nie będzie wiecznie utrzymywała tzw. realnego socjalizmu, lecz jeżeli będzie to zgodne z jej interesem, natychmiast przywróci w Rosji stosunki kapitalistyczne. Miało się to sprawdzić w kilkadziesiąt lat później, przy upadku ZSRR.

Wreszcie Lew Trocki stale podkreślał potrzebę budowy nowego międzynarodowego ruchu socjalistycznego, powracającego do tradycji marksizmu i rewolucji październikowej. Zadania stojące przed tym ruchem i możliwości ich realizacji opisywał m.in. w “Programie przejściowym”. Rozwinął powstającą jeszcze przed 1917 r. teorię rewolucji permanentnej, którą obalił tradycyjne (a niejednokrotnie zgubne) przekonanie o koniecznej dwufazowości ruchów społecznych. Wskazywał, iż w warunkach globalnego kapitalizmu kraje zacofane nie mogą powtarzać znanego z Europy Zachodniej schematu rewolucja burżuazyjna => rewolucja socjalistyczna, gdyż lokalna burżuazja nie może już tam odegrać swojej dawnej postępowej roli. Konieczne jest zatem wysunięcie od razu postulatów robotniczych i niezawieranie żadnych układów z klasami posiadającymi. Słuszność tej teorii, wyklętej jako “odchylenie” przez stalinowskich “ideologów”, potwierdziły i potwierdzają doświadczenia Ameryki Łacińskiej i innych państw postkolonialnych. Wreszcie w 1938 r. Trocki powołał do życia IV Międzynarodówkę, która miała w opozycji do Kominternu prowadzić ruch robotniczy do nowych zwycięstw.

Trocki cały czas pozostawał na celowniku radzieckich służb bezpieczeństwa. W latach 30. przeprowadzono na niego kilka nieudanych zamachów. Równocześnie w kolejnych procesach pokazowych w ZSRR był oskarżany o najbardziej absurdalne przestępstwa – sabotowanie gospodarki i planowanie powrotu kapitalizmu. Wiedział, że głoszenie konsekwentnie marksistowskich poglądów oznacza wydanie na siebie wyroku śmierci. Do końca jednak pozostał wierny rewolucyjnemu marksizmowi.

Wieczorem 21 sierpnia 1940 r. wydawało się, że stalinizm zatriumfował. Po upadku ZSRR wydawało się, że ostateczne zwycięstwo odniósł kapitalizm. Jednak najnowsze wydarzenia wskazują coraz dobitniej na słuszność prognoz Trockiego i jego teorii. Mimo wszystkich kampanii oszczerstw i zakrojonej na ogromną skalę walki ze zwolennikami Lewicowej Opozycji idee Lwa Trockiego przetrwały i są kontynuowane w dniu dzisiejszym. Historia trockizmu stanowi jedną z najbardziej heroicznych kart w historii międzynarodowego ruchu marksistowskiego. Naszym zadaniem jest jej kontynuowanie.