Włodzimierz Iljicz Uljanow urodził się w Symbirsku w 1871 r. Był synem Ilji Uljanowa, gubernialnego inspektora szkolnictwa i Marii Blank, córki kupca pochodzenia szwedzkiego. W domu Uljanowów panowała niezwykle konserwatywna atmosfera. Mimo takiego starszy brat Włodzimierza, Aleksander, przyłączył się do grupy rewolucjonistów planujących zamach na cara Aleksandra III, a w 1887 r. został za to uwięziony i stracony.

 

W tym samym roku przyszły przywódca partii bolszewickiej rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Kazaniu, ale zagrzał tam zaledwie kilka miesięcy, wydalony za udział w studenckiej demonstracji. Zmuszony do powrotu do domu, samodzielnie przerobił program studiów prawnych, zdał egzaminy jako eksternista i w latach 1892 – 1893 prowadził praktykę adwokacką w Samarze, nie odnosząc jednak większych sukcesów. W tym samym czasie studiował już samodzielnie dostępne w Rosji prace Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, w tym Kapitał. Brał również w dyskusjach prowadzonych w ramach nielegalnych kół radykalnej inteligencji. Atmosfera prowincjonalnej Samary nie odpowiadała jednak jego ambicjom działacza politycznego. Dlatego porzucił praktykę i przeniósł się do Petersburga, gdzie dołączył do funcjonujących już kółek marksistowskich, stając się coraz bardziej znaną postacią na podziemnej rosyjskiej lewicy. W 1895 r. doprowadził do scalenia różnych małych grupek marksistów w organizację nazwaną „Związkiem Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej". Zaledwie kilka miesięcy później znalazł się w więzieniu, a w latach 1897- 1900 przebywał na zesłaniu na Syberii wschodniej. Przebywając na zesłaniu, Lenin napisał pracę Rozwój kapitalizmu w Rosji, dogłębną ekonomiczną analizę systemu panującego w ówczesnym władztwie carów. W tym samym czasie ożenił się z Nadieżdą Krupską, również działaczką marksistowską.

 

Po powrocie Włodzimierz Uljanow wyjechał z Rosji, początkowo do Niemiec gdzie założył słynną później marksistowską gazetę „Iskra”., nielegalnie przemycaną na teren carskiej Rosji, a następnie do Londynu. Od roku 1901 regularnie podpisywał swoje teksty pseudonimem Lenin. Pozostawał aktywnym publicystą i polemistą; poddawał krytyce z punktu widzenia socjalizmu naukowego stare rosyjskie nurty myśli społecznej, przede wszystkim narodnictwo i kontynuującą jego tradycje partię eserowców. Swój projekt rewolucyjnej partii marksistowskiej przedstawił w książce Co robić? , budzącej w latach późniejszych ogromne kontrowersje. Lenin rozwijał tam wizję partii złożonej z rewolucjonistów gotowych na wszelkie poświęcenia dla postępu socjalizmu, których organizacja stanowi awangardę mas i wskazuje właściwą drogę dzięki posiadanej wiedzy teoretycznej.

 

W 1903 r. Lenin uczestniczył w II Zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, który zakończył się rozłamem między bolszewików a mienszewików. Pozornie niewielkie różnice w statucie partii, które stały się oficjalnym powodem rozpadu, w rzeczywistości wyrażały dogłębną różnicę pomiędzy konsekwencją bolszewików a chwiejną ugodowością ich konkurentów. Lenin stanął na czele skrzydła bolszewickiego; oskarżany jest do dziś o sztuczne wywołanie rozłamu, by przejąć dla siebie całą władzę w organizacji. W rzeczywistości podział partii był prędzej czy później nieunikniony.

 

Lata następne Lenin przeznaczył na intensywne polemiki zarówno z rewizjonistami (Marksizm a rewizjonizm), jak i z grupami łączącymi marksizm i różne formy filozofii idealistycznej (Materializm a empiriokrytycyzm). Pozostawał aktywny w życiu partyjnym, pisząc artykuły w kolejnych czasopismach wydawanych przez bolszewików, spotykając się z młodymi działaczami, a także stale dokształcając się teoretycznie. Mieszkał kolejno w Genewie, Paryżu, Krakowie, Białym Dunajcu i Bernie, dokąd udał się w sierpniu 1914 r. Od początku I wojny światowej był konsekwentnym krytykiem rozlewu krwi w imię interesów garstki posiadaczy. Jego hasła nie cieszyły się powodzeniem w początkowej fazie patriotycznego entuzjazmu, jednak rosły na znaczeniu w miarę klęsk ponoszonych przez armię rosyjską. Lenin chciał wrócić do kraju, lecz nie miał takiej możliwości i z braku lepszego zajęcia dalej poszerzał swoją wiedzę filozoficzną. Owocem tej pracy były teksty zebrane w Zeszytach filozoficznych.

 

Dzięki pomocy niemieckiej Lenin dostał się w kwietniu 1917 r. do Rosji, jadąc zaplombowanym wagonem. Już dzień po przyjeździe poddał druzgocącej krytyce postępowanie miejscowych bolszewików w swoich Tezach kwietniowych. Głosił konieczność porzucenia teorii o rewolucji dwuetapowej i przeprowadzenia przewrotu socjalistycznego natychmiast po rewolucji burżuazyjnej (jaka dokonała się już w lutym). Jednak już dwa miesiące później, po klęsce powstania robotniczego w czerwcu 1917 r. , musiał uciekać za granicę, by uniknąć aresztowania. Przebywając w Finlandii, starał się jednak utrzymywać kontakt z partią, a także pisał – nigdy nie ukończoną – pracę Państwo a rewolucja, w której opisywał los instytucji państwowych po dojściu do władzy klasy robotniczej oraz precyzował pojęcie dyktatury proletariatu.

 

W czasie historycznego posiedzenia zarządu partii bolszewickiej Lenin poparł szybką organizację powstania przeciwko Rządowi Tymczasowemu, ale w samej rewolucji październikowej (7 listopada 1917 wg nowego stylu) nie wziął udziału, oddając jej kierownictwo w ręce Lwa Trockiego. Cieszył się jednak niekwestionowanym autorytetem wśród towarzyszy i nie ulegało wątpliwościom, że to on powinien stanąć na czele nowo powstałego rządu – Rady Komisarzy Ludowych. Lenin również doprowadził w początku roku 1918 do zawarcia pokoju z Niemcami w Brześciu Litewskim, brał również kluczowy udział w pracach nad budowaniem struktur nowego państwa radzieckiego. Nie było to łatwe, gdyż przytłaczająca większość mieszkańców carskiej Rosji była niepiśmienna i politycznie nieświadoma, kraj był wycieńczony kilkuletnią wojną, a bolszewicy od początku mieli przeciwko sobie zarówno przeciwników wewnętrznych, jak i armie interwentów z kilkunastu krajów kapitalistycznych.

 

30 sierpnia 1918 Lenin został ciężko ranny w wyniku nie do końca wyjaśnionego zamachu. To wydarzenie razem z okrucieństwami, jakich dopuszczali się w Rosji białogwardziści i interwenci, zmusiło rząd radziecki do przywrócenia zawieszonej kary śmierci i rozpoczęcia fali represji zwanych „czerwonym terrorem”. W tym samym czasie bolszewicy znacjonalizowali przemysł i znieśli gospodarkę rynkową, a w 1919 powstała III Międzynarodówka Komunistyczna. Lenin był aktywnym uczestnikiem jej pierwszych zjazdów. W swoich przemówieniach i artykułach podkreślał konieczność umiędzynarodowienia rewolucji rosyjskiej. Na bieżąco zaangażowany w proces budowy państwa robotniczego, był zmuszony wprowadzić w nim elementy gospodarki rynkowej w formie tzw. Nowej Polityki Ekonomicznej. Miał też współudział w zreorganizowaniu partii i dostosowaniu jej do nowych zadań, m.in. poprzez utworzenie Biura Organizacyjnego i stanowiska I sekretarza. W ostatnich latach życia obserwował jednak z niepokojem rozwój biurokracji partyjnej i usiłował walczyć z rosnącymi wpływami Józefa Stalina, w którym słusznie dostrzegał najlepszego wyraziciela interesów tej grupy. Przyczynił się do przeprowadzenia czystki ideowej w partii, kiedy z organizacji usunięto 200 tys. członków, którzy należeli doń wyłącznie ze względu na potencjalne korzyści. Na dalsze działania w tym kierunku po prostu zabrakło mu czasu.

 

W maju 1922 Lenin doznał pierwszego wylewu krwi do mózgu, który odebrał mu mowę, częściowo sparaliżował i poważnie ograniczył funkcje poznawcze. Zdołał jeszcze pozostawić po sobie List do Zjazdu, tzw. testament, w którym dokonał personalnej oceny wszystkich członków Biura Politycznego i zarządu partii oraz sugerował odebranie Stalinowi piastowanych przez niego stanowisk. Osobiste wystąpienie na forum partyjnym przeciwko I sekretarzowi uniemożliwił mu drugi wylew. W ostatnich miesiącach Lenin wymagał już stałej opieki i miał ograniczone możliwości kontaktu z otoczeniem. Zmarł 21 stycznia 1924 i wbrew swojej woli nie został pochowany. Już za życia cieszący się niekwestionowanym autorytetem w społeczeństwie, po śmierci stał się obiektem niemal boskiego kultu, ponownie wbrew własnej woli.