Wydarzeń rewolucyjnych z lat 1905 – 1907 nie sposób rozpatrywać bez uprzedniej, dokładnej analizy sytuacji w carskiej Rosji, a ta wyglądała wtedy niekoniecznie tak, jak chciałby tego rządzący imperium Mikołaj II. Już od 1901 roku ów ubogi, półfeudalny kraj przechodził spore trudności gospodarcze. Dodatkowym generatorem niezadowolenia społecznego stała się wojna z Japonią. Rosyjska, zacofana technicznie i fatalnie dowodzona armia ponosiła niemal same straty w starciach z mobilnymi, acz nie ochrzczonymi w bojach siłami cesarza Taishō. Na terenach Królestwa Polskiego szczególne niezadowolenie budził przymusowy pobór rekrutów do armii i wysyłanie żołnierzy w bój aż nad Ocean Spokojny. Działaniom tym jako pierwsi sprzeciwili się ideowi bojowcy Polskiej Partii Socjalistycznej, z których część oddała swe życie 13 listopada 1904 roku, po ataku policji i Kozaków na pokojową demonstrację antywojenną.

Nie tak dawno minęła 65. rocznica tragicznych wydarzeń na Wołyniu. Mimo iż przebrzmiały już echa patetycznych uroczystości, w których tak lubują się patrioci (narzekający w tym roku na zbyt mały rozmach obchodów), oraz wypowiedzi postendeckich „historyków” uważny obserwator polskiej przestrzeni publicznej z pewnością dostrzegł, iż rzeź wołyńska nie doczekała się żadnych, przekonujących opracowań czy nawet głębszych refleksji natury historiozoficznej.

Okres zaborów i wynaradawiania stworzył niezwykle specyficzne warunki dla rozwoju polskiego ruchu socjalistycznego i komunistycznego. Mimo to próby zaszczepienia idei socjalizmu na terenach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej niewątpliwie można uznać za udane. Prekursorom prospołecznej i propracowniczej myśli politycznej udało się nie tylko rozpocząć działania mające na celu poprawę losu robotników, ale także prowadzić czynną walkę z terrorem carskim oraz – co najważniejsze – stworzyć słuszną linię programową i skupić wokół jej realizacji ludzi o odpowiednim poziomie wiedzy politycznej.

Bydgoskie wydarzenia z marca 1981 roku do dziś są przedmiotem wielu gorących sporów politologów i historyków. Cześć z nich, wywodząca się przede wszystkim ze środowisk postpezetpeerowskich, poddaje je najczarniejszej demonizacji. Inni z kolei, jak np. „wybitny znawca”  komunizmu Richard Pipes pieją nad nimi z zachwytu i zachłystują się każdą kolejną rocznicą tych wydarzeń. W takich okolicznościach bardzo ważne jest, by do owych zdarzeń podchodzić z większą rezerwą i obiektywizmem oraz wyciągać bardziej konstruktywne wnioski. Aby jednak tego dokonać, trzeba rozpatrzeć bydgoski marzec w dużo szerszym kontekście.